Een Godheid die in prominentie heeft ingeboed. Tiwaz, ookwel bekend als Tyr. Een krijger god met één arm.
Maar er is meer.
De naam
Tyr wordt in verschillende contexten gebruikt om ”god van” te betekenen. Zoals deze (bij)namen van Wodan: Farmatýr (God van zware lasten), Fimbultýr (machtige God) en Hangatýr, God van de opgehangenen.
Academici verbinden de naam Tyr met Twisto in Brittanië, en extrapoleren de naam Tiwaz voor de Proto-Indo-Europeanen. Deze naam kan weer verbonden worden met zowel Zeus als oude termen voor ”God”. Er wordt van uitgegaan dat het om een oude hemelgod gaat, als tegenhanger van een “Gaia”-figuur. (Ertha)
Historische informatie
Edda’s
In de Edda’s staat het volgende verhaal beschreven. Loki heeft met zijn vrouw drie kinderen. Hell, de wereldslang en Veenhaar. Hell krijgt heerschappij over het grote rijk der doden. De wereldslang wordt in de zee geworpen. Hij is zo groot dat hij zijn eigen staart bijt, en daarmee de omranding van de wereld vormt.
Dan rest alleen nog Veenhaar. De Goden vrezen zijn enorme voormaat en kracht. Er wordt geschreven dat wanneer hij zijn muil openspert, zijn onderkaak over de bodem van de zee schraapt, en zijn bovenkaak het hemelplafond zelf raakt. Tiwaz is de enige die hem durft te voeren, en de twee vormen een vriendschap. Het wordt aan de Goden voorspelt dat Veenhaar ooit een grote rol zou spelen bij het einde van de wereld. De Goden verzinnen een spel. Om de kracht van Veenhaar te testen, binden ze hem vast, waarna Veenhaar met al zijn kracht moet proberen vrij te komen. De vrees van de Goden wordt bevestigt wanneer dit hem telkens lukt. Uiteindelijk laten de goden de dwergen een magische keten maken van materialen als de baard van een vrouw, de adem van een vis en het spuug van een vogel. Deze keten nam de vorm van een onschuldig lint.
Veenhaar vertrouwde deze versie van het leuke spelletje niet. De Goden beloofden hem los te maken als hij zichzelf niet vrij kon breken. Veenhaar eiste dat één van hun zijn zwaardhand in zijn muil zou steken als borg. Alleen Tiwaz was bereid dit te doen. Veenhaar kwam niet vrij, en Tiwaz verloor zijn zwaardhand, en daarmee veel van zijn waarde in het gevecht.
Tijdens de Godenschemer, zou Tiwaz sterven door de beet van een andere hellehond. Zonder zwaardhand maakt hij geen kans in het gevecht.\
Verder wordt Tiwaz in saga’s een enkele maal ook aangeroepen door een strijder die het zwaard trekt, in de hoop zijn gunst uit te nodigen.
Tacitus
De Romein Tacitus schrijft in zijn ”germania” het één en ander over Tuisto. Het wordt algemeen aangenomen (met goede redenen) dat het hier om dezelfde Godheid gaat als Tyr.
Volgens Tacitus zongen de Germanen liederen waarin beschreven wordt dat Tuisto uit de aarde is onstaan. Ook zou Tuisto een zoon hebben gehad met de naam Mannuns, wiens zonen de eersten zouden zijn van de verscheidene Germaanse stammen.
Het opvallende aan dit verhaal is dat hier Tuisto als voorvader van de Germanen wordt beschreven, maar elders zegt Tacitus dat Mercurius (hoogstwaarschijnlijk Wodan) als voornaamste en hoogste wordt beschouwt. Meegenomen dat Tacitus een ontzettend groot en gedecentraliseerd volk uit tweede en derde hand tracht te beschrijven, kan dit gezien worden als onderbouwing voor de these dat Tuisto gedurende een periode van eeuwen veel van zijn positie en attributen aan Wodan verloor. Een interessante extra lading is dat Tuisto als woord verbonden kan worden aan Ymir. De Ettin uit wiens lijf de wereld zoals wij die kennen is geschapen.
Mars Thingus
Verschillende inscripties bij Dingplaatsen spreken over Mars Thingus, waarschijnlijk een naam voor Tiwaz. Hij werdt gezien als de beschermer van het dingrecht. Een gelijkschakeling met de Romeinse god Mars past goed binnen de Interpretatio Romana. Mars was naar het schijnt ooit meer een vruchtbaarheidsgod, maar is later een duidelijke oorlogsgod geworden. Er valt met een beetje goede wil een parralel te trekken met Tiwaz die van primaire hemelgod verviel tot een secundaire oorlogsgod.
Wellicht een indicatie van de vroege romanisering, begonnen voordat Wodan elders de boventoon zou voeren?
Moderne ideeën waar ikzelf wat mee kan
Ik ben tegengekomen dat sommigen Tiwaz als een voorbeeld van mannelijkheid zien. Met als specifieke les dan eervol zijn, lang niet altijd makkelijk, leuk of mooi is. Vaak genoeg is het smerig en zelfs vernederend. Een belangrijke les.
Samen met Donar is Tiwaz ook een geliefd patroon van soldaten en politie. Idealiter gewapende beschermers van de vrede en veiligheid.
Hiermee kan Tiwaz gezien worden als een archetype soldaat (Zij hebben een taak, het uitoefenen van dodelijk geweld kan daarbij horen, maar moet altijd in dienst staan van een hoger iets) tegenover het prototype krijger (Geweld is een doel an sich)
Samenvatting persoonlijke visie
Meestal maak ik voor mijn persoonlijke visie van een Godheid dankbaar gebruik van de betekenis en achtergrond van de aan ons bekende namen. Immers, weten wat men dacht terwijl zij een Godheid benoemden geeft een bijzonder zinvol inzicht in hoe zij de Godheid zelf beschouwden. Dat gaat bij Tiwaz niet goed op. Zijn naam roept terug op een hemelgod, die in samengang met een aardegodin een oer-dualiteit aangaat. Een intressant beeld, maar niet één die ik bij Tiwaz echt herken.
Ik krijg zelf een andere persoonlijkheid mee. Vergeving was niet een breed gedeelde waarde onder Germanen. Vergelding werdt gezien als noodzakelijk om de boel weer gelijk te maken, en de opgelopen schade te neutraliseren. Volgens mij heeft Tiwaz vooral hiermee te maken. Bij de volksvergaderingen (het Ding) werden er zware eden gezworen, welke door Tiwaz in de gaten werden gehouden. Het lijkt mij logisch dat hij eedbrekers zou ”straffen”. Maar ik schat in dat ”de ruimte en kans bieden om het noodzakelijk gevolg van de daad oprecht en geheel te ervaren en verwerken” beter past, dit baseer ik puur op mijn eigen beeld van Germaans heidense ethiek.
De sage waarin Tiwaz Veenhaar verraadt past hierbij. Tiwaz weet dat Veenhaar te gevaarlijk is om los te blijven. Het plegen van veraad en het breken van eden is de Goden niet vreemd, maar volgens mij is dit verhaal vooral bijzonder omdat Tiwaz het voor hem schadelijke gevolg ziet komen, en zondermeer ondergaat.
Het breken van een eed is schadelijk, maar soms is de schade van eedbreuk een betere optie dan het alternatief. Verantwoordelijkheidsbesef is een zware eigenschap, één die zich niet leent voor makkelijke of comfortabele antwoorden.
Meer ”estherisch” gezien zie ik ook wijsheid om Veenhaar te beschouwen als de onvermijdelijke chaos. Elke samenhang, elke vorm, elk concept, is tijdelijk. Zoals zelfs het best gebouwde monument ooit weer terug zal keren tot haar grondstoffen, zo zal elk mens verteren, en elke beschaving wegvagen. Tiwaz, in zijn rol als beschermer van de primaire ethiek, die van recht, eed, bescherming en vergelding, houd deze chaos tijdelijk weg. Maar door het onderdrukken van deze chaos, verliest offert hij (wellicht zelfs te) veel. Elke moderne staat eist een monopolie op geweld, maar zelfs de best geschreven wetten en regels zijn ergens arbitrair.
Een andere interessante dynamiek vind ik de overgang van Tiwaz naar Wodan. Wodan is volgens mij een ”extremist” in de kern, volledig toegewijd aan zijn doel, ongeacht gevolgen of eerzaamheid. De teneergang van Tiwaz kan geïnterpreteerd worden als een soort verval van principes en ethiek die als essentieel werden beschouwt. Ze bleven belangrijk maar vormden niet meer de kern. Wellicht een vertegenwoordiging van de pragmatisering, romanisering en modernisering van de Germaanse wereld?
Een waardevolle Godheid om te leren kennen voorbij de oppervlakte. Met als belangerijke les: de lijn tussen eervol en oneervol is diffuser én belangerijker dan we graag aanemen.